Salesiaans Contact augustus 2025

Bij het verschijnen van dit Salesiaans Contact is voor velen in ons land de vakantie al voorbij. Hopelijk is het gelukt om – zoals Kees Jongeneelen schrijft – te komen tot herbronning en tot herontdekking van wat en wie in je leven werkelijk van waarde is. Ook kijken we in deze aflevering even terug op de viering van het 150-jarig bestaan van onze congregatie door middel van een samenvatting van de toespraak van Peter Nissen zoals die is samengevat door Erica op ’t Hoog voor het bulletin van de KNR. Veel leesplezier!

Wim Holterman osfs

 

VAKANTIE EN RUIMTE SCHEPPEN VOOR WAT JE DIERBAAR IS

Volgens het scheppingsverhaal in de Bijbel is er elke week een zevende dag om tot rust te komen en te reflecteren op je leven. In het verlengde hiervan kunnen we de zomervakantie als een jaarlijks terugkerende periode beschouwen om onze lichamelijke, geestelijke en spirituele batterij weer op te laden. Het woord vakantie is afgeleid van het Latijnse werkwoord ‘vacare’, dat staat voor leegmaken, vrij worden, ontvankelijk worden voor wat is, mediteren. Een vakantie, in de echte betekenis van het woord ‘vacare’, kan je helpen te herbronnen door tijdelijk afstand te nemen van dagelijkse routine. Door tijd vrij te maken voor nieuwe ervaringen en voor alles wat jouw aandacht verdient, (her)ontdek je wat en wie er in je leven echt van waarde is. Het maakt hierbij niet uit of je een verre reis maakt of dat je die bezinning dichterbij vindt.

 

Dat kan overal, ook in je eigen land, stad, dorp en tuin. De essentie van een dergelijke vakantie is dus: tijd vrijmaken om ruimte te scheppen voor alles wat je dierbaar is. Tijd voor je gemoed om zorgen en beslommeringen te relativeren of een plek te geven zodat je het leven weer als een geschenk kunt ervaren. Tijd voor verwondering om te genieten van natuur, cultuur en het onverwachte dat op je weg komt. En natuurlijk ook tijd om het leven te vieren en te genieten.

 

‘Alles heeft zijn tijd’ kunnen we lezen in het boek Prediker van het Oude Testament. Prediker houdt mensen een spiegel voor die menen dat alles maakbaar is en die met een overvolle agenda ploeterend door het leven gaan. Hij geeft hen een goed advies: ‘Het lijkt me het beste, dat de mens vrolijk is en geniet van het leven, want als hij eet en drinkt en plezier heeft van zijn werk, dan is dat immers een geschenk van God’. Ons kwetsbare leven als een geschenk blijven ervaren, dat is dus ware levenskunst. Ook voor ons kan de natuur een verkwikkende bron van rust en spiritualiteit zijn. Niet voor niets zijn lange-afstandswandelingen en pelgrimstochten populair. Al wandelend kun je verwondering voelen over de schepping en ervaren dat je als mens onlosmakelijk deel bent van een groter geheel, waardoor je je zelf overstijgt. Hierdoor kan ook het besef van verantwoordelijkheid groeien, en dus ook de zorg voor de heelheid van de schepping, de leefomgeving en alle levende wezens.
Het zou goed zijn om dat vakantiegevoel, of minstens iets daarvan, het hele jaar door vast te houden. Elke dag een moment van rust en stilte te zoeken, even stil te staan en ons bewust te worden dat ons leven een gave is en dat we mogen leven in verbondenheid met allen die ons lief zijn. Stil te staan bij de Bron van ons leven die ons het eerst heeft lief gehad.

In zijn boekje – FRANS VAN SALES Op weg naar een evenwichtig leven -dat onze medebroeder pater Willem Spann osfs (z.g.)schreef als een eigentijdse vertaling van de Philotha schrijft hij:
“ Er is bijna geen woord dat in de tijd waarin jij leeft vaker wordt gebruikt dan ‘vlug’: “Ik moet nog vlug even…”, ‘kijk snel op…, puntennél!”Het is natuurlijk prima, dat je de jouw opgelegde taken met zorg uitvoert, maar zorg is heel iets anders dan gejaagdheid. Zorg en ijver zijn tekens van liefde, gejaagdheid heeft heel andere wortels. Daarom wordt je gemoedsrust door zorgzame ijver niet verstoord, maar des te meer door overdreven haast. Probeer je daarom bij je werk echt nooit te haasten. Je komt dan namelijk niet aan een goed oordeel toe en daardoor behartig je je zaken slecht. “Martha toch, wat maak je je druk over allerlei dingen”, zegt Jezus (Lukas 10,41). Het bevalt Hem niet, dat de gastvrouw zich zo onnodig van streek maakt. Daarmee bewijst ze haar gast immers juist een slechte dienst.
Wil je voor deze waarheid enkele gevleugelde woorden? Denk maar aan: “Haastige spoed is zelden goed” of (Spreuken 19,2): “Wie rent, valt op z’n neus”. Je kunt ook denken aan het verschil tussen rustige, traag stromende rivieren in vergelijking met onstuimige bergbeken: je snapt vanzelf, welke van de twee soorten het best berekend is op het handelsverkeer. En om in de stijl van jouw tijd te spreken: het zijn zeker niet de snelwegen waar je aan een prettige reis toekomt, met tijd voor de natuur en zorg voor de mensen die je ontmoet. Waar je anders alleen noodgedwongen, in de file, aan toekomt, dat kun je op een rustige binnenweg zonder onderbreking doen: je ogen, je oren en je hart de kost geven. Vermijd dus, ook op je geestelijke tocht, zoveel mogelijk de snelweg!
Nu kan ik je natuurlijk wel enkele vuistregels geven, zoals: probeer niet alles tegelijk te doen, breng orde en balans in je dagorde, maar veel belangrijker vind ik het, dat je evenwicht brengt in je taakopvatting. Ik bedoel dit: wanneer jullie Nederlanders zeggen: “Doe je best, God doet de rest”, slaan jullie de spijker precies op z’n kop. De doeltreffendste manier om je rust te bewaren is, te vertrouwen op Gods zorg voor jou en je wereld ”.
Dat wens ik u allen van harte toe nu u na de vakantie uw dagelijkse drukke leven weer oppakt.

150 JAAR OBLATEN VAN SINT FRANCISCUS VAN SALES

                                                                     Van religieus instituut naar beweging van het hart            

Op 8 mei vierden de Oblaten van Sint Franciscus van Sales (OSFS) hun 150-jarig bestaan. Naast een feestelijk samenzijn en een mooie viering stond er in de ochtend een inleiding van Peter Nissen gepland. Door omstandigheden kon hij deze zelf niet uitspreken. Pater Kees Jongeneelen, overste van de OSFS, nam de honneurs waar. Peter Nissen spreekt in zijn verhaal over een golfbeweging: van beweging naar instituut en weer terug naar beweging. Iets wat niet alleen voor de Oblaten geldt, maar ook bij andere congregaties te zien lijkt. Hieronder een samenvatting van zijn lezing:

Vanaf het jaar 1800 zijn er wereldwijd naar schatting zo’n 1250 nieuwe congregaties voor paters, zusters en broeders gesticht. Vele van die congregaties worden nu, althans in de westerse wereld, met sterke krimp en zelfs opheffing geconfronteerd. Die situatie nodigt uit om na te denken waar het bij al die congregaties eigenlijk om te doen was.

Onderscheid tussen inspiratie en vorm 

Het is belangrijk om daarbij onderscheid te maken tussen de inspiratie en de vorm. De vorm van de congregaties was tijdgebonden en passend bij de 19e eeuw. Hun kerkrechtelijke vorm paste bij de eeuw waarin de vrijheid van vereniging, een van de verworvenheden van de Franse Revolutie, op vele terreinen leidde tot een enorme institutionalisering.
Denk maar aan de vakbonden, de politieke partijen, de literaire en wetenschappelijke genootschappen. De congregaties waren het rooms-katholieke antwoord daarop. Op deze manier probeerde de katholieke Kerk invloed te houden op zorg en onderwijs. Wie vanuit gelovige inspiratie op die vlakken iets wilde doen, was door diezelfde kerk, een van de meest geïnstitutionaliseerde fenomenen uit die tijd, gedwongen om dat te doen in een kerkelijke erkende vorm, zoals een congregatie. Deze vorm was in 1566 onder paus Pius V ontstaan om meer grip te krijgen op groeiende religieuze gemeenschappen van vooral vrouwen (begijnen etc.). Er moest voortaan toestemming van een bisschop zijn en de leden moesten geloften afleggen. De congregaties van de negentiende eeuw waren zo een min of meer gestolde vorm van de inspiratie die tot hun ontstaan heeft geleid.
Tegenwoordig blijkt deze vorm haar langste tijd te hebben gehad. In Nederland bijvoorbeeld is sinds 1967 geen nieuw lid meer toegetreden tot de Nederlandse provincie van de OSFS, en sinds 2016 bestaat er alleen nog een Nederlandse communiteit. Veel vergelijkbare congregaties ondervinden dezelfde krimp. Dit leidt tot de vraag: waar lag de ware inspiratie van deze congregaties? Historisch gezien was de overgang van beweging naar instituut kenmerkend, maar nu ligt de uitdaging juist in de omgekeerde beweging: van instituut terug naar beweging.

Van institutie naar beweging

De huidige situatie in de Kerk en in religieuze instituten wordt gekenmerkt door een sterke institutionalisering en een klerikale structuur. Paus Franciscus riep via het synodale proces op tot een Kerk die meer beweegt dan institutioneel is, een Kerk die luistert en meebeweegt met de samenleving. Veel congregaties en gemeenschappen proberen deze uitdaging aan te gaan door bewegingen te vormen die hun oorspronkelijke inspiratie in eigentijdse vormen voortzetten. Voorbeelden hiervan zijn de Beweging van Barmhartigheid van de Fraters van Tilburg, de onlangs opgerichte Vincentiaanse beweging van de Lazearisten en de groei van benedictijnse oblaten die niet in kloosters wonen maar wel vanuit deze spiritualiteit leven. Ook de Oblaten van Sint Franciscus van Sales hebben hun Salesiaanse kringen.

Salesiaans Pinksteren

Voor verschillende in de negentiende eeuw gestichte congregaties van vrouwen en mannen ligt hun inspiratie in wat de kerkhistorica Wendy Wright, emerita van de Oblate School of Theology in Creighton, in navolging van de Franse oblaat en historicus Henri 1’Honoré, het ‘Salesiaanse Pinksteren’ van die eeuw noemt. Uit dat Pinksteren zijn verschillende congregaties voortgekomen, waarvan de Salesianen van Don Bosco en de Oblaten van Sint Franciscus van Sales met hun mannelijke en vrouwelijke takken in Nederland de bekendste voorbeelden zijn. Dit Pinksteren was het resultaat van de confrontatie met maatschappelijke noden tijdens de industrialisatie en de herontdekking van de boodschap van Franciscus van Sales (1567-1622), na Erasmus de grootste christen- humanist van zijn tijd. In 1877 werd Franciscus van Sales door paus Pius IX tot kerkleraar uitgeroepen, wat zijn spirituele erfenis onderstreept.
De spiritualiteit van Franciscus van Sales wordt gekenmerkt door een ruimhartige barmhartigheid, gebaseerd op het uitgangspunt dat God ons door Christus nabij is, vooral in de kwetsbaarheid van arme en gekwetste mensen. Zijn bekendste werk, Introduction à la vie devote (1609), inspireerde velen, waaronder Marie-Thérèse de Chappuis en Louis Brisson, die 150 jaar geleden aan de wieg stonden van de Oblaten van Sint Franciscus van Sales. Hun missie was gericht op onderwijs en pastoraat voor kinderen uit de arbeidersklasse, die door industrialisatie in armoede en sociaal isolement waren geraakt. De Oblaten wilden deze kwetsbare mensen nabij zijn, hen begeleiden en ondersteunen.

Beweging van het hart

Het idee dat God zelf kwetsbaar kan zijn, zoals door de kruisdood van Jezus, opent een heel nieuw perspectief op de ultieme relatie tussen mens en God. Het herinnert ons eraan dat ware kracht niet altijd ligt in onkwetsbaarheid, maar juist in het durven tonen van onze kwetsbaarheid en het openstaan voor de ander. Ze pleit voor het belang van gemeenschappen met een hart, waarin kwetsbaarheid niet wordt vermeden, maar gedeeld en omarmd wordt, wat kan leiden tot meer barmhartigheid en verbondenheid.
Dat brengt ons terug bij de Salesiaanse inspiratie, die van beweging tot institutie werd in congregaties als die van de Oblaten van Sint Franciscus van Sales. Het instituut lijkt zichzelf te hebben overleefd. Maar de beweging die eraan ten grondslag lag, heeft onze tijd misschien wel meer nodig dan ooit. Er is nood aan mensen en gemeenschappen met een hart, aan luisterende en niet-oordelende mensen en gemeenschappen, aan mensen die willen luisteren met het oor van hun hart. Het hart was in de iconografie het symbool bij uitstek van Franciscus van Sales. Over 25 jaar zullen we waarschijnlijk niet meer het 175-jarig bestaan van de congregatie OSFS kunnen vieren in ons land. Maar misschien kunnen wij dan wel het vijfentwintigjarig bestaan vieren van een Beweging van het Hart, die, geïnspireerd door de spiritualiteit van Franciscus van Sales, zich sterk maakt voor mensen en gemeenschappen met een hart.

ERICA OP ’T HOOG

Bovenstaand artikel is een samenvatting van het artikel dat in het bulletin van de KNR is verschenen.